Sociale dimensie van risico

De risico’s die gepaard gaan met het overschrijden van de planetaire grenzen worden wereldwijd, ook in België, steeds meer erkend door beleidsmakers. Zoals benadrukt in België’s eerste Nationale Veiligheidsstrategie vormen klimaatverandering en milieuverloedering een brede waaier aan bedreigingen voor de burgers, de economie en het natuurlijke milieu van het land. Deze effecten zijn vandaag al merkbaar en zullen naar verwachting in de toekomst verder toenemen.

Beleidsmakers worden daarom steeds sterker geconfronteerd met de noodzaak om niet alleen de fysische gevolgen van de opwarming van de aarde en het overschrijden van planetaire grenzen beter te begrijpen, maar ook de sociaal-economische impact ervan. Beleidsmaatregelen die erop gericht zijn de menselijke activiteiten binnen de ecologische grenzen van de aarde te houden, moeten tevens rekening houden met de zogenaamde sociale basis: de effecten op fundamentele mensenrechten, zoals toegang tot betaalbare huisvesting, energie en voedsel, evenals gendergelijkheid.

Om die reden richt Cerac zich niet alleen op de fysische risico’s van het overschrijden van planetaire grenzen, maar ook op de sociale gevolgen ervan (zie hoofdstuk 6, Social Impacts, in het rapport Is Belgium Living within its Safe Operating Space?).

In de Belgische Klimaatrisicoanalyse onderzochten we welke groepen sociaal kwetsbaar zijn voor de risico’s die samenhangen met klimaatverandering en ecosysteemdegradatie. Onze bevindingen tonen aan dat klimaatverandering waarschijnlijk aanzienlijke sociale uitdagingen zal meebrengen in België. Hoewel de volledige bevolking zal worden getroffen naarmate klimaat- en milieurisico’s toenemen, zullen mensen in kwetsbare situaties — in het bijzonder personen met een laag inkomen — disproportioneel worden geraakt.

Deze risico’s zullen zich echter niet beperken tot traditioneel kwetsbare groepen, zoals de meest kansarmen of ouderen. Naarmate klimaatgerelateerde gevaren frequenter en heviger worden, kan een steeds grotere groep mensen in kwetsbare situaties terechtkomen. De omvang van de impact zal variëren naargelang de sociaal-economische situatie, de woonsituatie, de gezondheidstoestand en de arbeidssituatie.

Concrete voorbeelden uit België:

• Huiseigenaars in overstromingsgevoelige gebieden kunnen vast komen te zitten in hun woning, zonder mogelijkheid om deze te verkopen, te verzekeren, te renoveren of te herstellen. Laaginkomenshuurders, die vaak wonen in slecht geïsoleerde en slecht verluchte woningen, zullen waarschijnlijk zwaarder worden getroffen door hittegolven en slechte luchtkwaliteit en beschikken doorgaans niet over de middelen om te verhuizen.
• Landbouwers worden geconfronteerd met uiteenlopende risico’s, waaronder extreme temperaturen, dierziekten, waterschaarste, dalende oogstopbrengsten, verlies van bestuivers en blootstelling aan door vectoren overgedragen ziekten. Samen kunnen deze drukfactoren leiden tot aanzienlijke economische en psychologische belasting.
• Stedelijke bewoners zullen in toenemende mate te maken krijgen met het hitte-eilandeffect, hogere niveaus van luchtvervuiling en een groter risico op overdraagbare ziekten. Plattelandsbewoners daarentegen kunnen tijdens extreme weersomstandigheden moeilijk toegang krijgen tot gezondheidszorg als gevolg van geografische isolatie.

Cumulatieve kwetsbaarheden

Sommige personen zullen een verhoogde blootstelling aan klimaatrisico’s ervaren als gevolg van overlappende kwetsbaarheidsfactoren, zoals precaire huisvesting, onzekere werkgelegenheid en een slechte gezondheid. Zo kan een alleenstaande moeder met twee jonge kinderen die in een kwetsbare wijk binnen een overstromingsgevoelig gebied woont, tijdens een overstroming met meerdere beperkingen worden geconfronteerd: verhuizen is geen haalbare optie, evacuatie is complex en traag, en gezondheidsrisico’s (zoals blootstelling aan schimmel) kunnen zich voordoen. Daardoor is zij aanzienlijk kwetsbaarder dan iemand zonder deze gecombineerde kwetsbaarheden.

Een uitdaging voor adaptatiebeleid

Zoals Els Barnard, expert sociale vraagstukken bij Cerac, toelicht:

“Als in adaptatiebeleid geen rekening wordt gehouden met de behoeften van kwetsbare groepen, zullen sociale, economische en gezondheidsongelijkheden toenemen. De sociale cohesie zal verzwakken en het vertrouwen in instellingen zal afnemen.”

Het integreren van sociale overwegingen in het klimaatbeleid — en in het bijzonder in adaptatiestrategieën — is dan ook essentieel om de veerkracht van België te versterken.

Voor verdere informatie verwijzen we naar hoofdstuk 4 van het rapport, dat een overzicht biedt van de sociale kwetsbaarheden die verband houden met de risico’s die in de Belgische Klimaatrisicoanalyse werden onderzocht. Hoofdstuk 7 presenteert, naast andere elementen, onze aanbevelingen om een rechtvaardige en veerkrachtige transitie te waarborgen.