Geen enkel continent warmt sneller op dan Europa. Hittegolven, bosbranden, overstromingen en tropische virussen bedreigen de gezondheid van miljoenen mensen. Hoe en waar de risico’s zich manifesteren, en wat de gevolgen zijn voor het gezondheidssysteem, brengen verschillende EU-landen in kaart. Ook België voert zo’n risicoanalyse uit. Het centrum voor Risicoanalyse van Klimaatverandering (Cerac) werft een senior expert gezondheidssector aan. Erkennen beleidsmakers klimaatverandering eindelijk als een reëel gezondheidsrisico?
“Cerac is opgericht als onafhankelijk adviesorgaan binnen de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de voedselketen en Leefmilieu, als antwoord op de grote overstromingen in de Vesdervallei”, begint directeur Luc Bas. “Wij evalueren klimaatrisico’s in België en adviseren beleidsmakers over adaptatie en strategieën die ons land weerbaarder kunnen maken.” Bas werkte voor het Europees milieuagentschap, de Internationale Unie voor Natuurbehoud(IUCN) en de Britse Climate Group en adviseerde zowel de Vlaamse als federale overheid. “Covid leerde dat de Belgische gezondheidszorg voorbijgaande crises kan beheren. Of de sector klaar is voor permanente stress als gevolg van klimaatverandering, is onzeker. Om het team te vervolledigen zoekt Cerac een expert rond het thema gezondheid. We missen een onderbouwde analyse van het systemisch gezondheidsrisico. Onze nieuwe medewerker zal nauw samenwerken binnen een multidisciplinair team met een econoom, sociale wetenschapper, jurist, ingenieur en milieudeskundige.”
Wat zijn de gezondheidsrisico’s van klimaatverandering voor België?
“Die gedetailleerde en vooruitziende analyse moeten we nog maken. We weten wel al dat hittestress en nieuwe, tropische virussen de grootste uitdagingen worden. Zeker in combinatie met de vergrijzing. Ouderen zijn minder goed bestand tegen hitte en virussen. Zo ontstaan cascade-effecten. Vandaag telt België gemiddeld 4 hittedagen per jaar, bij ongewijzigd beleid kan dit oplopen tot meer dan 50 in 2100. Zonder maatregelen verwacht men naar het eind van de eeuw honderdduizenden Europese hittedoden per jaar. Daarnaast moet de verwachte verspreiding van o.a. Lyme, het westnijlvirus, dengue en andere tropische ziekten onderzocht worden. Je ziet die virussen nu al opduiken in Zuid-Europa en het staat vast dat ook België aan de beurt komt. Wat die verspreiding concreet betekent voor onze gezondheid en zorgsector, moet België gedetailleerd in kaart brengen.”
“Parallel daaraan onderzoeken we hoe we mensen en systemen weerbaarder kunnen maken. Hoe vermijden we dat veel mensen besmet raken met pakweg het westnijlvirus. Hoe bereiden we kwetsbare groepen voor op langdurige hittestress? De vraag is niet langer of we klimaatverstoring kunnen vermijden, maar hoe we de menselijk-maatschappelijk kosten zo laag mogelijk houden.”
Hoe beperken we de gevolgen voor onze zorgsector?
“Het zal gaan over de juiste mensen op de juiste plaats. Hittegolven en overstromingen zullen extra zorgpersoneel vragen om slachtoffers op te vangen. Nieuwe tropische virussen vergen dan weer expertise rond de aard, besmettelijkheid en verspreiding van die ziektes. Misschien moet je extra specialisten opleiden, of bestaande expertise anders inzetten. In elk geval moeten we goed weten of en wanneer er besmettingsgolven aankomen, en hoe we mensen daarop kunnen voorbereiden,
“Daarnaast zal je fors moeten investeren in preventie. Als hitte dé uitdaging wordt, heb je nood aan veel meer groen in de stad. Plekken waar mensen kunnen ontsnappen aan het hitte-eilandeffect dat je in steden vaak ziet optreden. Hetzelfde geldt voor de toegang tot water en verkoelingszones. Hoe meer hitte-gerelateerde gezondheidsproblemen vermeden worden, hoe minder druk op ons zorgsysteem. Die uitdaging is in belangrijke mate een sociale kwestie. Maatschappelijk kwetsbare groepen wonen vaker in slecht geïsoleerde huizen, verkeren in een minder goede gezondheid, hebben minder toegang tot groenruimtes of water Gecombineerd leiden die elementen tot een verhoogd risico. Met andere woorden: als je als overheid zoveel mogelijk slachtoffers wil vermijden, moet je goed nadenken over wie je prioritair beschermt. Ik vermoed dat je vanuit gezondheidsoogpunt sterk verstedelijkte gebieden met weinig groen voorrang zal moeten geven. Ontharding, vergroening, goed waterbeheer, en kwalitatieve huizen kunnen de gevolgen van klimaatverandering- en dus de gezondheidsgevolgen milderen.”
“Toch blijft een goede risicoanalyse uiterst complex. Omdat alles verbonden is met elkaar en er onvoorspelbare cascade-effecten kunnen optreden. Klimaatverstoring zet de voedselproductie onder druk, kan ons energie-en/of transportnetwerk onderbreken, beïnvloedt de arbeidsproductiviteit van mensen die in cruciale sectoren werken, enzovoort. De materieel-economische schade door rampen bezwaart bovendien de overheidsfinanciën, zeker als er niet voldoende investeringen in adaptatie zijn gebeurd. We werken op het ogenblik samen met het Federaal Plan Bureau om dit te becijferen. De overstromingen van 2021 kostten België en Duitsland samen naar schatting 44 miljard euro. Een grote overstroming in Slovenië in 2023 kostte de staat ongeveer 16% van het BBP.”
Is er een sense of urgency?
Dat Cerac middelen inzet voor het aanwerven van en gezondheidsexpert is een goede zaak. Anderzijds ligt de focus van beleidsmakers nog voornamelijk op de energie-transitie. Dat vertaalt zich ook naar de ziekenhuizen. Zij investeerden de laatste jaren in energievriendelijke gebouwen en zorg. Niet onbelangrijk, want de sector heeft een hoge CO²-voetafdruk. Maar een groot plan rond de gevolgen van hitte of tropische virussen, is er vooralsnog niet. Dat ligt deels aan de spanning tussen lange en korte termijn. Een crisis zoals covid vereist onmiddellijke actie. Klimaatverandering ontvouwt zich razendsnel op een geologische tijdschaal, maar blijkbaar nog te langzaam voor menselijke ogen. Toch zullen de gevolgen verstrekkend zijn als we niet of te weinig anticiperen. Verschillende factoren spelen op elkaar in en kunnen samenvloeien, wat de impact nog vergroot. Het is als een langzame overstroming. Eerst heb je er relatief weinig last van, maar het water komt steeds hoger, tot je bij wijze van spreken vastzit in je huis, de brandweer je niet meer kan bereiken en je inwonende moeder besmet raakt met een levensbedreigend tropisch virus. Dat zijn meerdere crises tegelijk. We moeten klimaatverandering ook meer als een veiligheidsrisico moeten bekijken, vandaar ook het mandaat van Cerac om de Nationale Veiligheidsraad te adviseren. Zoals de NAVO trouwens al doet. Die defensie-logica en een gedetailleerde risicoberekening kan beleidsmakers aanzetten tot gerichte actie. Hoe langer we wachten, hoe hoger de kost zal zijn, ook voor onze gezondheidszorg.”
Mediquality is een gespecialiseerde website voor zorgverleners. Hier verscheen op 26 september 2024 een interview met directeur Luc Bas van Cerac en dit naar aanleiding van de aanwervingsprocedure van een senior gezondheidsexpert. Een blik op de gezondheidsrisico’s van de klimaatcrisis.
“Klimaatverandering zet ons gezondheidssysteem onder permanente stress.” - MediQuality