Klimaatverandering en milieudruk zijn een groeiende bedreiging voor de Belgische Noordzee en verschillende sectoren

Het Belgisch deel van de Noordzee, met een oppervlakte van 3.456 km², kent een uitzonderlijk hoge concentratie aan activiteiten die van belang zijn voor België. Scheepvaart, visserij, offshore-energie, zandwinning, kustbescherming, toerisme, defensie en natuurbehoud moeten binnen een beperkt gebied naast elkaar bestaan. Deze concentratie zet de mariene ecosystemen nu al onder aanzienlijke druk.

In het rapport wordt onderzocht hoe klimaatverandering de bestaande druk op mariene ecosystemen kan versterken, met gevolgen voor de diensten die deze ecosystemen leveren en de menselijke activiteiten die ervan afhankelijk zijn. Het doel is onder anderen om beleidsmakers te helpen een beter inzicht te krijgen in opkomende klimaatgerelateerde risico’s voor het mariene milieu, en deze overwegingen mee te nemen in de beslissingen die vandaag de dag worden genomen.

Als eerste strategische screening worden in het verkennende rapport klimaatgerelateerde risico’s in kaart gebracht waarmee rekening moet worden gehouden om de weerbaarheid van het mariene milieu te versterken, samen met prioriteiten voor actie. Het rapport benadrukt tevens de noodzaak voor verdere analyse ter ondersteuning van de besluitvorming op lange termijn, vooral wat betreft de cumulatieve effecten van klimaatgerelateerde risico’s op zee en de aanpassing van infrastructuur met een lange levensduur, zoals offshore windturbines.

Het Belgisch deel van de Noordzee is nu al aan het veranderen

De gevolgen van de klimaatverandering in het Belgische deel van de Noordzee zijn nu al zichtbaar. Het gemiddelde zeeniveau in Oostende is tussen 1951 en 2024 met ongeveer 24 cm gestegen, en de watertemperaturen in het gebied stijgen al tientallen jaren. In de zomer van 2026 deed zich ook de zwaarste mariene hittegolf voor die tot nu toe is geregistreerd.

Sommige vissoorten verleggen hun leefgebied naar nieuwe gebieden, terwijl soorten die beter zijn aangepast aan warmer water steeds vaker in de Belgische wateren worden waargenomen.

Gevolgen voor mariene ecosystemen, infrastructuur en veiligheid

In het rapport worden zeven belangrijke klimaat- en milieugerelateerde risico’s in kaart gebracht. Sommige daarvan, zoals verschuivingen in de verspreiding van mariene soorten, snelle aantasting van ecosystemen en schadelijke algenbloei, hebben vooral gevolgen voor de aard en de kwaliteit van mariene ecosystemen.

De gevolgen van klimaatverandering reiken echter verder dan veranderingen in ecosystemen en de biodiversiteit. Klimaatgerelateerde gevaren kunnen ook het risico op schade aan havens, kust- en offshore-infrastructuur (inclusief havens) en kustverdedigingswerken vergroten, en verstoringen veroorzaken bij bewakings-, reddings- en maritieme veiligheidsoperaties, evenals bij militaire activiteiten. De ernst van de zeven geanalyseerde risico’s bereikt in een scenario met een opwarming van +4 °C een niveau dat als “kritiek“wordt aangemerkt.

Klimaatrisico’s komen vaak in combinatie voor

De geïdentificeerde klimaatgerelateerde risico’s komen zelden afzonderlijk voor. Ze zijn vaak het gevolg van een combinatie van verschillende klimaatgevaren. Oceaanopwarming, mariene hittegolven, verzuring, zeespiegelstijging en een toename van de frequentie en intensiteit van stormen kunnen gelijktijdig optreden en bijdragen aan klimaatgerelateerde risico’s. Met andere woorden: het is vaak de combinatie van gevaren die de grootste uitdagingen vormt voor mariene ecosystemen en de activiteiten die daarvan afhankelijk zijn.

Legenda : belangrijkste klimaatrisico's (rijen) en de risico's die daaruit voortvloeien (kolommen) in het BDNZ. Donkergroene cellen geven de primaire risico's voor een bepaald risico aan en lichtgroene cellen de secundaire risico's.

Het Belgisch deel van de Noordzee beslaat 11 % van het totale Belgische territorium en herbergt een aanzienlijke concentratie van economische, ecologische, strategische en militaire activiteiten.

Deze concentratie van activiteiten zet mariene habitats nu al op verschillende manieren onder druk. De klimaatverandering versterkt de bestaande druk, waardoor het aanpassings- en herstelvermogen van sommige ecosystemen mogelijk nog verder afneemt.

De belangrijkste boodschap van het rapport is dan ook duidelijk: klimaatgerelateerde risico’s moeten worden beoordeeld in samenhang met de andere factoren die het mariene milieu nu al onder druk zetten.

In het onderzoek wordt gebruik gemaakt van de door CERAC en zijn partners ontwikkelde methodologie van het Belgian Climate Risk Assessment (BCRA). Het is daarmee gebaseerd op wetenschappelijke literatuur, beschikbare gegevens en de expertise van specialisten op dit gebied. Er werden zeven prioritaire risico’s beoordeeld bij drie niveaus van opwarming van de aarde: +2 °C, +3 °C en +4 °C. Vervolgens is, in het kader van de voorbereiding van dit rapport, een workshop georganiseerd waaraan alle belanghebbenden van alle betrokken instanties hebben deelgenomen.

In dit stadium kunnen de wisselwerkingen tussen klimaat-, ecologische, infrastructuur- en sociaal-economische druk echter nog niet voldoende worden gekwantificeerd. Er is hiervoor bijkomend onderzoek nodig.

In het rapport wordt opgemerkt dat België al beschikt over een breed scala aan instrumenten voor het monitoren, plannen en beheren van het mariene milieu. De belangrijkste prioriteiten voor acties die in het rapport worden genoemd, zijn:

• Klimaatverandering opnemen in de bestaande beleidskaders en de middelen ter beschikking stellen om deze uit te voeren;
• De bestaande menselijke druk, zoals eutrofiëring en vervuiling, verminderen en de zeebodem zoveel mogelijk met rust laten;
• Voorbereiden op acute situaties met specifieke actieplannen;
• Verantwoordelijkheden verduidelijken, uitgaande van de bestaande verantwoordelijkheden op zee, en gebruik maken van een bestaande coördinatiestructuur, zoals de Belgische Kustwacht, wanneer verantwoordelijkheden en klimaatrisico’s elkaar overlappen;
• Plannen op een adaptieve manier. Kiezen voor dynamische, adaptieve benaderingen en voor maatregelen die kunnen worden bijgestuurd naarmate er betere gegevens beschikbaar worden.

De feiten spreken voor zich: de klimaatverandering heeft nu al gevolgen voor het Belgisch deel van de Noordzee. Elke extra graad opwarming zal zowel de gevolgen als de kosten van adaptatie vergroten. Het beperken van de klimaatverandering blijft daarom van essentieel belang, terwijl het verminderen van de bestaande druk onmiddellijk resultaten kan opleveren.

Bij het beschermen van het mariene milieu gaat het niet alleen om biodiversiteit: een gezonde en veilige Noordzee vormt ook de basis voor de blauwe economie. België is ook een maritieme handelsnatie, en zeevaart vormt de ruggengraat van de Belgische economie. Onze zee beschermen betekent dus ook onze economie beschermen.

Het verkennend rapport over klimaatrisico’s vormt niet het eindpunt van de onderliggende analyse. Het blijft een prioriteit om de kennis op gebieden waar nog hiaten bestaan te verdiepen en om anticipatie tot een integraal onderdeel van de publieke besluitvorming te maken. Hierdoor zal België zich beter kunnen voorbereiden op de toekomst van de Noordzee, en uiteindelijk ook op zijn eigen toekomst.

Welke gevolgen heeft de klimaatverandering nu al voor delen van de Belgische Noordzee?

In de Belgische wateren worden nu al stijgende gemiddelde zeetemperaturen, mariene hittegolven en zeespiegelstijgingen waargenomen.

Waarom is het Belgisch deel van de Noordzee bijzonder kwetsbaar?

Op een beperkte oppervlakte vinden tal van menselijke activiteiten plaats. De daaruit voortvloeiende druk in combinatie met klimaatgerelateerde risico’s kan mariene ecosystemen extra belasten en in meer of mindere mate gevolgen hebben voor de diensten die deze ecosystemen ons leveren.

Hoe kunnen de mariene ecosystemen in de Belgische Noordzee weerbaarder worden gemaakt tegen de gevolgen van de klimaatverandering?

In het rapport wordt aanbevolen om klimaatgerelateerde risico’s op te nemen in het volgende maritiem ruimtelijk plan, de veerkracht van de infrastructuur aan de kust en op zee te testen, de opsporing van samengestelde gebeurtenissen te verbeteren door middel van monitoring en vroegtijdige waarschuwing, en de coördinatie tussen de betrokken stakeholders te versterken.